Paddenstoelen voor beginners – alles over deze bijzondere levensvorm

vliegenzwam, een van de bekendste paddenstoelen

Paddenstoelen in Nederland

In Nederland komen meer dan 4000 soorten paddenstoelen voor. Van deze ruim 4000 soorten zijn er 500 die je ‘algemeen’ zou kunnen noemen. Redelijk te vinden, dus. Samen vormen zij 95% van de meldingen. Blijven er nog 3500 zeldzame soorten over die samen dus slechts voor 5% van de meldingen zorgen. Dit maakt het op naam brengen niet altijd even makkelijk.

Wat is een paddenstoel?

De meeste paddenstoelen zijn de bovengrondse delen (vruchtlichamen) van een groot ondergronds netwerk van dunne, kleurloze schimmeldraden. Paddenstoelen en zwammen die op bomen groeien hebben ook zo’n netwerk van schimmeldraden dat zich in het hout vertakt. Deze draadjes zijn zo dun dat wij ze niet of nauwelijks kunnen zien. Als we ze wel waarnemen zijn het in werkelijke honderden schimmeldraden. Dit grote en wijdvertakte netwerk heet de zwamvlok of mycelium. Een deskundige op dit gebied noemen we een ‘mycoloog’. Op plaatsen waar het mycelium ongestoord kan uitgroeien sterft het in het midden af en vormt een steeds grotere kring. Daaruit ontstaat vervolgens een kring, een zogenoemde heksenkring. Paddenstoelen spelen een grote rol bij het afbreken van rottende planten- en houtdelen, waarvan ze leven.

onderdelen van paddenstoelen

Zwammen en schimmels hebben weinig gemeen met planten. Ze missen chlorofyl (groen bladkleurstof) dat planten gebruiken om licht om te zetten in energie om te groeien. Paddenstoelen hebben dus geen licht nodig om te groeien en groeien ook in het pikkedonker. Zwammen en schimmels vormen een aparte groep organismen, los van dieren, planten en bacteriën.

mycelium of zwamvlok

mycelium of zwamvlok

Een paddenstoel is dus het vruchtlichaam van een schimmel. Deze vruchtlichamen produceren sporen, dat zijn als het ware de ‘zaadjes’. Die worden in gigantische aantallen voortgebracht. Bij een champignon met een hoed van 10 centimeter zijn dat er 16 miljard (!). De wind speelt een grote rol in de verspreiding er van. Dat de aarde niet volledig bedekt is met paddenstoelen is te danken aan het feit dat zij vrij kieskeurig zijn wat de groeiplaats betreft en er hierdoor niet veel sporen tot ontwikkeling komen.

De meest soortern zijn snelle groeiers en kunnen na een regenbui als ‘paddenstoelen uit de grond schieten’.

Soms vindt je een gele substantie in het bos of heel kleine micro paddenstoeltjes. Die behoren tot de Myxomyceten en zijn geen paddenstoelen. Heksenboter is hier een voorbeeld van.

vliegenzwam, een van de bekendste paddenstoelen

Vliegenzwam vlak voordat hij zich uitvouwt. De witte stippen zijn de resten van het omhulsel (velum partiale) waaruit de paddenstoel breekt. Bij regen spoelen ze er weer af.

Waarom zijn er paddenstoelen in de herfst?

Dit klopt niet helemaal. Er zijn ook paddenstoelen die in het voorjaar en de zomer tot ontwikkeling komen. De meeste verschijnen in de nazomer en de herfst. Voorwaarde is vochtig weer;  in droge jaren zijn er aanzienlijk minder. De herfst is met zijn winderig en stormachtig karakter ook gunstig voor de verspreiding van de sporen. Na de eerste flinke nachtvorst verdwijnen de meeste. Paddenstoelen bestaan voor meer dan 90% uit water en eenmaal bevroren, rest er na ontdooiing slechts een hoopje prut. Er zijn wel enkele soorten die tegen de vorst kunnen en een soort antivries kunnen aanmaken. Ook zijn er soorten die pas na de eerste koude periode verschijnen, zoals bepaalde bekerzwammen die probleemloos -15C kunnen trotseren.

Giftig of niet giftig?

Paddenstoelen worden vaak verdeeld in twee groepen: giftig en niet giftig. Deze verdeling is iets te simpel. Er is inderdaad een klein aantal zeer giftige (zelfs dodelijke) soorten en er is een aantal soorten die – op de juiste wijze klaargemaakt – heel smakelijk kunnen zijn. Het gros is echter noch giftig, noch smakelijk.

In Nederland wordt het oogsten van paddenstoelen in het wild gedoogd. Met dien verstande dat je ca. een liter bij je mag hebben voor eigen gebruik. Let op het groene ‘opengesteld’ bordje. Als hier expliciet op vermeld staat dat er niets beschadigd mag worden, dan is wildplukken op het desbetreffende terrein niet toegestaan. Een liter is ongeveer een plastic druivenbakje uit de supermarkt. Het blijft opletten, maar het kan een heel leuke ervaring zijn, een pasta of wilde paddenstoelensoep met zelf geplukte paddenstoelen. Eigenlijk is ‘zelf gestoken’ paddenstoelen een betere uitdrukking, paddenstoelen pluk je niet, je steekt ze uit met een (speciaal )mes. Wildplukken, of het nou paddenstoelen zijn of andere gewassen, blijft een heel leuke aangelegenheid. Maar doe dit wel mate en duurzaam, alleen voor eigen gebruik en plezier. Een goed boek om je verder te helpen is het boekje Eetbare en giftige paddenstoelen.

grote parasolzwam een van de goed eetbare paddenstoelen

De grote parasolzwam is eetbaar. Bak de hoed zoals je een scholletje zou bakken. Met bloem.

Zorg dat je in ieder geval de (dodelijk) giftige ammonieten kent; de knolammoniet en de kleverige knolammoniet en eet geen vliegenzwammen op. Zo beperk je de risico’s aanzienlijk. Het blijft uitkijken; op een flinke diaree of andere lichamelijk ongemak zit je natuurlijk ook niet te wachten. Gebruik een goede veldgids zoals de Basisgids Paddenstoelen van de KNNV en bij twijfel niet doen. Mooi laten staan.

Als je paddenstoelen gaat zoeken dan is een telescopisch spiegeltje of een goed vergrootglas erg handig.

gewoon vuurzwammetje

gewoon vuurzwammetje

Slot

Volgens het Compendium voor de leefomgeving vormen verzuring en vermesting een belangrijke bedreiging voor bospaddenstoelen. Deze stoffen nemen door milieumaatregelen al jaren af. Helaas hebben paddenstoelen hiervan nog niet kunnen profiteren en is de trend helaas nog steeds ‘matige afname’. Verder vormen bodemverstoring en verruiging een bedreiging. Weer een reden om extra zuinig te zijn op onze leefomgeving!

Meer weten?

We hebben voor ieder niveau en prijsklasse wel iets te vinden in onze webwinkel.

Compactgids Paddenstoelen € 10,00
KNNV veldgids Paddenstoelen € 39,95
Eetbare en giftige paddenstoelen € 14,99
Herkenningskaart Paddenstoelen van Jasper de Ruiter € 2,99

BewarenBewaren

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.