Heksenboter

Heksenboter (Fuligo septica)

Heksenboter (Fuligo septica)

Gele klodders gezien op een wandeling in het bos of misschien wel in de tuin? Grote kans dat het Heksenboter is (Fuligo septica). In deze blogpost worden de geheimen en verhalen van deze bijzondere en fascinerende levensvorm ontrafeld. 

Al een tijdje heb ik een blog over het fenomeen Heksenboter in het hoofd. Daar horen wat mij betreft zelf gemaakte foto’s bij. Tja, en dan kom je het niet meer tegen- zo gaat dat vaak. Tot onlangs. De omstandigheden waren al weken ideaal; veel regen bij een relatief hoge temperatuur van 20 – 22 graden C.  Bij het uitlaten van de hond in het Horabos in Ede week ik, in verband met een sanitaire stop, een meter of tien van het pad af. Jawel, achter de boom allemaal gele spetters – die BTW niet van mijzelf afkomstig waren ;-) .  De foto’s moesten noodgedwongen met het mobieltje gemaakt worden. De volgende dag weer terug met de spiegelreflex en statiefje. Alles bleek verdwenen. Ik zag sporen van zwijnen in de buurt en vroeg mij af of ze de heksenboter naar binnen hebben gewerkt of dat het zich verplaatst had….

De plaats van Heksenboter in het systeem

Heksenboter (Fuligo septica) behoort tot de Myxomyceten of Slijmzwammen. Er zijn momenteel een kleine 900 soorten bekend. In de afgelopen 40 jaar is het aantal beschreven soorten verdubbeld. Mijn boek De Nederlandse Myxomyceten van N.E. Nannenga – Bremekamp uit 1974 ging nog uit van 450 soorten. Myxo komt van het Griekse woord Mucus dat slijm betekent en Myces dat schimmel betekent.

Heksenboter is gek spul. Het wordt niet tot het dierenrijk gerekend, maar ook niet tot het plantenrijk. Slijmzwammen hebben hun eigen rijk, naast dat van dieren, planten en schimmels. Overigens zijn de geleerden er nog niet 100% over uit. Het kan dus zo weer anders worden. Slijmzwammen worden vaak door mycologen (paddenstoelenkenners) bestudeerd. Maar een paddenstoel is het dus absoluut niet.

Heksenboter is een van weinige slijmzwammen met een Nederlandse naam. Zelfs twee; het wordt ook wel runbloem genoemd. En dan komt het woordje run van ‘looien’, zoals de Britten het wel ‘tan-flower’ noemen. Dit heeft er mee te maken dat het vaak werd aangetroffen op hout dat gebruikt werd om stoffen uit te winnen om leer te rooien.

Andere slijmzwammen met Nederlandse namen zijn De blote Billetjes Zwam en Het Zilveren Boomkussen.

Zilveren boomkussen

Zilveren boomkussen (Reticularia lycoperdon of Enteridium lycoperdon)

Het Zilveren Boomkussen is een heel algemene slijmzwam en kom je vaak tegen in het bos. Hij kan tot 10 cm groot worden. Rechtsboven zie je twee exemplaren naar bruin verkleuren. Deze zijn al bezig met de spoorvorming. 

Voor zover ik weet is Heksenboter, zoals veel slijmzwammen, een echte kosmopoliet en is over zo goed als de hele wereld te vinden.

Tubulifera arachnoidea

Tubulifera arachnoidea (vermoedelijk)

Op de foto zie je (vermoedelijk) Tubulifera arachnoidea. Een andere rood uitgevallen slijmzwam is de Blote Billetjes Zwam, ook wel Bloedweizwam genoemd. Wat natuurlijk lang niet zo’n mooie naam is als Blote Billetjes Zwam!  Het is ook een redelijk algemene slijmzwam in Nederland. 

Wat is Heksenboter?

Heksenboter behoort niet tot het dierenrijk, noch tot het plantenrijk. Wat is het dan wel?

Het wordt duidelijker als we naar de levenscyclus van de slijmzwammen kijken.

  1. De spore

    Het begint allemaal bij een spore. Een spore is een voortplantingscel. Paddenstoelen en varens planten zich ook voort via sporen. Sporen zijn de primitieve voorlopers van zaden. Het bevat geen reservevoedsel, zoals een zaadje dat wel heeft. Uit een zaadje kan direct een hele plant groeien, bij een spore is er meer nodig.

  2. De kieming

    Als de omstandigheden gunstig zijn, zoals vochtigheid, temperatuur, zuurgraad etc. kiemt de spore. Uit een spore van een slijmzwam komen na kieming één tot vier (bij hoge uitzondering tot acht) amoebe-achtige zgn protoplasten te voorschijn.

  3. Myxamoeben en myxomonaden

    Amoeben zijn eencellige organismen. De naam komt van het Griekse amoibe, wat verandering betekent. Dit slaat op het feit dat amoeben in staat zijn van vorm en gedaante te veranderen. Bij slijmzwammen komen na de kieming twee types vrij: myxamoeben en myxomonaden. Myxomonaden hebben een zweephaartje dat hen in staat stelt te zwemmen. Ze kunnen ten alle tijden in myxamoeben overgaan, dit schijnt vooral voor te komen als er droge omstandigheden zijn. Overigens is dit vice versa.

    myxamoeben

    Myxamoeben onder een microscoop

  4. Voedselopname

    De amoeben voeden zich met bacteriën en schimmels. Als ze groot genoeg zijn begint de celdeling.

  5. De deling

    Als de omstandigheden gunstig genoeg zijn, dan gaan ze door met delen en kunnen in korte tijd omvangrijke kolonies ontstaan. Soms zijn de omstandigheden minder gunstig (bijvoorbeeld droogte), dan maken de amoeben een beschermend ‘wandje’ om de cel, die weer kan ontkiemen als de omstandigheden weer gunstig zijn. Dit noemen we een ‘microcyste’ .

  6. Plasmodium

    Heksenboter - plasmodium

    Heksenboter – plasmodium

    Als de omstandigheden gunstig blijven, gaan de myxomonaden en de myxoamoeben paarsgewijs versmelten. Wat er nu ontstaat is een ‘zygote’. Een zygote voedt zich op dezelfde wijze met bacteriën, schimmels en ook wel ander organisch materiaal. In deze fase neemt de protoplasmamassa enorm toe, dit wordt het plasmodium genoemd. Het plasmodium kan zich verplaatsen, op zoek naar voedsel of betere omstandigheden.

    Dit is in dit fimpje (één minuut) goed te zien:


  7. Vruchtvorming

    Na enige tijd gaat het plasmodium over tot vruchtvorming. Hiervoor is op zijn minst nodig dat het plasmodium voldoende voedsel tot zich genomen heeft. Verder is van heksenboter bekend dat licht ook een rol speelt bij de spoorvorming. Voor ons zichtbaar ‘droogt’ het plasmodium helemaal op. Wat blijft is een plakkaat met sporen die door de wind en door dieren (bijvoorbeeld slakken) wordt verspreid.  Andere soorten maken prachtige sporenpakketten op steeltjes.

    Heksenboter - sporen

    Sporen van een kolonie heksenboter

Intelligent?

Inmiddels is aangetoond dat slijmzwammen, ondanks dat er geen sprake is van enige vorm van hersens, kunnen leren en iets hebben van een primitief geheugen. In en laboratorium setting legden onderzoekers ‘bruggen’ aan die de slijmzwam over moest om bij voedsel te komen. Bepaalde bruggen waren bewerkt met een bittere stof. De slijmzwam vertrouwde deze bruggen niet en ging er snel overheen zodanig dat het oppervlakte nauwelijks werd aangeraakt. Na een dag of zes hadden de slijmzwammen in de gaten dat de bittere stof geen bedreiging vormt en was er geen verschil meer te zien met de andere bruggen, die niet bewerkt waren

Ook weet Heksenboter de meest gunstige weg te vinden naar voedsel in een doolhof. Hier is een aardig filmpje van (drie minuten):

Meer weten met de veldgids Myxomyceten en slijmzwammen.

Helaas is er geen Nederlandstalige veldgids over  Myxomyceten of slijmzwammen. Je komt dan al gauw bij onze Oosterburen terecht. Er is een driedelig standaardwerk voor specialisten op de markt. Die gaat erg diep en is bovendien erg kostbaar. Gelukkig is er een aardige Duitstalige veldgids m.bt. Myxomyceten op de markt. Er worden 90 soorten behandeld in het boekwerkje. Ondanks dat het in het Duits is, is het een toegankelijk gids omdat het vol foto’s en illustraties staat.

Mythes en verhalen

Als je op Heksenboter gaat googelen ontkomt je niet aan een verhaal uit 1973 over ‘People in Dallas’, die 911 bellen omdat er zich grote gele massa’s op hun gazon bevonden. De brandweer komt bliksemsnel aan en begint pardoes de smurrie weg te spuiten. De gele massa zwelt op tot enorme proporties en de ‘People in Dallas’ vrezen met een aanval van Aliens te doen te hebben. Later wordt de smurrie gedetermineerd als Fuligo septica, het ons bekende Heksenboter .

Het verhaal wordt met copy and paste in bijna ieder Angelsaksisch stukje over Heksenboter aangehaald. Is het waar of een broodje aap? Wie het weet mag het zeggen, ik hou het op het laatste. Heksenboter groeit door celdeling, niet door wateropname. Ik kon, ondanks mijn jarenlange ervaring en intensief speurwerk, deze zaak niet tot een goed einde brengen. Er is, naast de eerder aangehaalde veelvuldig gekopieerde tekst, geen enkel ander bewijs aangetroffen.

De ‘People from Dallas’ hebben waarschijnlijk net naar de film The Blob gekeken. Deze in 1958 gemaakte film (met voor Steve McQueen de eerste hoofdrol in zijn leven) is geïnspireerd op het verschijnsel slijmzwam, die het niet laat bij bacteriën en schimmels als ontbijt, maar zich vergrijpt aan veel grotere prooien.

Kijk en huiver:

Nee, dan de Scandinaviërs. Die dachten te maken te hebben met ordinaire kots. Niet van zomaar iets, maar van een trolkat. De trolkat is het huisdier van de heks en heeft de nare eigenschap dat hij melk van koeien steelt. En niet zo’n beetje. Het is een gulzig en onverzadigbaar creatuur. Hij gaat van koe tot koe – de hele nacht door. Net zolang tot hij er kotsmisselijk van wordt. Het braaksel wordt de volgende dag als gele klodders aangetroffen in het bos. Heksenboter heet in het Hoge Noorden dan ook troll-cat vomit oftewel tusse-dung.

Ook in de Lage Landen vertrouwde men het goedje niet. Raak het maar eens voorzichtig aan, de gelijkenis met boter is treffend. Dat het geen gewone boter kon zijn, was men snel duidelijk. Dit moest wel gekarnd zijn door niets minder dan een heks!

In Amerika zijn ze kennelijk wat nuchterder, of gaven Fuligo septica, pas een naam toen een groot deel niet meer in trollen en heksen geloofde. Meest voorkomende aanduiding hier is Dog vomit fungus (soms slime in plaats van fungus) of scrambled-egg slime. In Mexico schijnt nog een oorspronkelijke bevolkingsgroep te zijn die Heksenboter eet.

Slot

Meer weten over deze levensvorm die ons al eeuwen bezighoudt en waarover we nog lang niet alles weten?

Geniet van de prachtige foto’s van talloze soorten myxomyceten op de website van Helge G. Gundersen. Klik hier

Kun je een woordje Duits? Kijk dan deze documentaire van de WDR op YouTube: Klik hier

Zoals eerder uitgelegd;  myxomyceten zijn geen paddenstoelen. De paddenstoelenliefhebber kijkt ook graag naar slijmzwammen.

 

 

18 reacties

  1. Charlotte schreef:

    Goedemorgen,

    Zojuist kwam ik thuis en zag in onze tuin midden op het gazon een gele bol “purschuim”.
    We wisten niet wat het was dus we hebben het geprobeerd weg te halen met een kartonnetje.
    Dit lukte deels.
    We dachten in de eerste instantie dat het braaksel van de poes was. Maar het was te egaal.
    Gegoogled op “geel schuim op gazon” leverde ons een link naar uw blog over Heksenschuim op.
    Nu weten we zeker dat dit het is. De reacties op uw blog gelezen en besloten foto’s te maken van het nog overgebleven gele schuim.
    Terug in de tuin bleek dat het schuim ROOD was geworden!!!!!!!!!!!!!!
    We hebben het wederom verplaatst en toen kwam de gele kleur weer terug..
    Ik zou heel graag willen weten of het schadelijk is voor onze katten en ons zoontje van 4, of dat het een beschermd iets is?
    Of dat mijn gazon nu naar de knoppen gaat of wat dan ook.
    Ik kan hier niets over terug vinden.

    Ik zie uw reactie dan ook heel erg graag tegemoet.

    Alvast bedankt!

    P.S. in de bijlage stuur ik de foto’s mee.
    De rode variant was toen we voorr het eerst de foto’s maakte na het lezen van uw blog.
    De gele na omwenteling van het rode.

    Heksenboter - rood

    Heksenboter - rood

    • Henk schreef:

      Bedankt voor je reactie. Heksenboter is niet giftig voor dieren of kinderen. Ook jouw gazon gaat er niet aan. De kans is groot dat de kolonie inmiddels is ‘weggewandeld’. Het kan zich verplaatsen op zoek naar voedsel. Ik zou het zo veel mogelijk met rust laten en er gewoon van genieten.

  2. Sandra schreef:

    Hier ineens in grote getale aanwezig in onze tuin… wist niet wat het was maar dankzij een oproep op Facebook en reactie van iemand kwamen we hier uit!! Een hele opluchting Bunde weten wat het is en dat het geen kwaad kan voor onze kids en dieren!!!

  3. Henk schreef:

    Deze foto’s zijn gemaakt door Steef van Oers op 21 september 2019 op Texel. Het is een vertegenwoordiger uit het geslacht Stemonitis. Stemonitis axifera of Stemonitis fusca.

    Stemonitis
    Stemonitis

  4. Henk schreef:

    Deze mooie foto’s kregen we doorgestuurd van Freddy van Kessel. Ze zijn medio september 2019 gemaakt bij Duin en Kruidberg.

    Heksenboter foto 1
    Heksenboter foto 2

    Eind september een foto van een rode variëteitslijmzwam. Vermoedelijk Tubulifera arachnoidea:
    Heksenboter rode varieteit

  5. Sharon Van de Walle schreef:

    Gisteren en vandaag opgedoken in onze tuin, in Zuiddorpe. We wisten niet wat het was, maar door deze blog zijn we zeker dat het heksenboter is! Bedankt daarvoor.

    Ik mail straks nog een foto door!

  6. Marjan schreef:

    Vanmorgen in onze tuin opgedoken…
    Hoop niet dat ik nu mensen achter me aan krijg maar de eerste klodder weggegooid… wist nog niet wat het was, er blijkt of meer te groeien ;)

  7. Val schreef:

    Zeer interessant! Is het giftig?

  8. Anne Hofstede schreef:

    Aangetroffen in het grasveldje van onze volkstuin in Amsterdam. Kan niet missen. Is dat niet gek?

  9. Astrid schreef:

    Met genoegen de informatie gelezen.
    Vorige week zondag, 12 maart, troffen we heksenboter aan op de Bolksenheide, bij Rijkevorsel in België. Ik wist niet wat het was, maar een wandelgenoot gelukkig wel.
    Een paar leuke foto’s van gemaakt. Als iemand ze graag wil zien geen probleem.

    • Henk schreef:

      Hallo Astrid. Leuk dat je onze blog gevonden hebt. Als je foto’s hebt wil ik die wel bij je reactie plaatsen. Stuur ze naar info’at’natuurgadgets.nl (‘at’ is @ ivm spam, maar dat had je vast al begrepen) en dan zal ik ze plaatsen. Blijft een heel bijzonder levensvorm en als je er eenmaal oog voor hebt, zijn er nog veel meer soorten. Groet, Henk

  10. LUUK schreef:

    Heel interessant artikel!
    Ik ben zelf op zoek naar deze heksenboter, iemand enig idee waar ik de meeste kans heb deze te vinden in het bos?

    • Henk schreef:

      Dank voor je compliment! In de nazomer waren er ideale omstandigheden. Veel regen – dus vochtigheid – in combinatie met relatief hoge temperaturen. In de bossen rond Ede kwam ik het toen heel veel tegen. Op verschillende plekken. In de winter kun je het zeer sporadische vinden. Loont dan niet echt de moeite om actief te gaan zoeken. Zoek ook wat buiten de paden op schaduwrijke plekken die ook bij droog weer vochtig blijven. Succes!

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.