Het Tellurium

Tellurium: waarom dit eeuwenoude model ineens zo betaalbaar is

Wij hebben er echt naar gezocht, een betaalbaar tellurium. Zo’n klassiek model van de zon, de aarde en de maan, waarmee je dag en nacht, de seizoenen en de maanstanden op tafel kunt laten zien. Lang bestond het alleen als kostbaar verzamelaarsobject of als prijzig schooldemonstratiemodel. Tot we de Levenhuk LabZZ Tellurium tegenkwamen, en die kost minder dan zestig euro. Tijd voor een blog over dit bijzondere instrument, want de geschiedenis ervan is groter dan je denkt.

Wat is een tellurium precies?

Een tellurium is een mechanisch model waarin de aarde rond de zon draait en de maan rond de aarde. Je bedient het met de hand: even aan de knop draaien, en een heel jaar trekt aan je voorbij. De naam komt van Tellus, de Romeinse godin van de aarde.

Je komt in dit wereldje ook het woord ‘orrery’ tegen. Dat is de grotere broer van het tellurium: een model van het complete zonnestelsel, met alle planeten aan armpjes. Een tellurium houdt het bij zon, aarde en maan, en dat is nu juist de kracht. Het laat zien wat jij zelf meemaakt vanaf de aarde: waarom de zon opkomt, waarom de zomer warm is, waarom de maan elke maand van gedaante wisselt.

Zo oud is het tellurium

Toen Isaac Newton eenmaal zijn zwaartekrachttheorie had gepubliceerd, kon iedereen met rekenvaardigheid de banen van de planeten narekenen. Heel logisch dat instrumentmakers die bewegingen daarna ook wilden kunnen tónen. Rond 1712 bouwde de Londense instrumentmaker John Rowley een beroemd planetariummodel in opdracht van Charles Boyle, de vierde graaf van Orrery. Aan die opdrachtgever dankt de orrery zijn naam.

De telluriumvariant, met zon, aarde en maan, werd snel het lievelingsgereedschap van astronomen en docenten. In 1766 gaf de Harvard-hoogleraar John Winthrop er astronomielessen mee. Londense en Parijse klokkenmakers bouwden er pronkstukken van: messing, soms ivoren bolletjes, vaak ingebouwd in een tafelklok. Eenvoudiger uitvoeringen, zoals die van instrumentmaker Benjamin Martin, maakten het model bereikbaar voor een groter publiek. In de negentiende eeuw stond het tellurium dan ook gewoon in de klas, naast de schoolborden en de wandkaarten.

Dit laat een tellurium je zien

Zet het model op tafel en druk op de knop onder het voetstuk: de zon licht vanbinnen op. Vanaf dat moment wordt een hele reeks vragen in één oogopslag concreet:

• Waarom er dag en nacht bestaan, en waar de grens tussen beide precies op de aardbol valt
• Hoe de kanteling van de aardas de vier seizoenen maakt
• Waarom een jaar twaalf maanden telt: twaalf maanrondjes per rondje om de zon
• Hoe de maanstand verandert, van nieuwe maan tot volle maan
• Wat er gebeurt bij een zonsverduistering: de schaduw van de maan trekt zelf over de aardbol
• En omgekeerd een maansverduistering, als de maan in de schaduw van de aarde verdwijnt

Een kind dat zélf aan de knop draait, vergeet dit soort dingen niet meer. Op papier blijft een baan om de zon abstract, maar zo’n draaiend model maakt het ineens tastbaar. Thuis aan de keukentafel, in de aardrijkskundeles of bij de sterrenkundeclub: het tellurium past overal waar kinderen vragen stellen.

Waarom een tellurium op Etsy zomaar honderden euro’s kost

Vintage en antieke exemplaren zijn verzamelaarsobjecten geworden. Op verkoopsites als Etsy en eBay worden oude messing planetariummodellen aangeboden vanaf zo’n 550 euro, en de mooiste exemplaren gaan ruim over de 1.000 euro heen. Op echte veilingen kan het bedrag nog verder oplopen.

Daar zit ook logica achter. Elk antiek tellurium is handgemaakt, meestal door een klokkenmaker, en dus uniek en schaars. Prachtig om te zien, maar bedoeld voor een vitrine, niet voor een kinderkamer of een klaslokaal.

Gelukkig hoef je geen verzamelaar te zijn om er zelf een te hebben. Moderne productie heeft dit instrument bereikbaar gemaakt: de Levenhuk LabZZ Tellurium in onze webshop doet exact dezelfde demonstraties voor € 59,95. Stevig kunststof, handbediend, zon met binnenverlichting, en bestand tegen enthousiaste kinderhanden.

Het grootste tellurium van Nederland hangt in Franeker

Foto: Eise Eisinga Planetarium

Wie wil zien hoe ver je dit principe kunt doorvoeren, moet naar Franeker. Daar bouwde de Friese wolkammer en amateur-astronoom Eise Eisinga tussen 1774 en 1781 een bewegend model van het zonnestelsel aan het plafond van zijn eigen woonkamer. Duizenden tandwieltjes, heftjes en spijkers, vrijwel allemaal handgemaakt, aangedreven door een slingeruurwerk.

De aanleiding was bijna komisch praktisch. In 1774 voorspelde een predikant dat een bijzondere stand van de planeten het einde van de wereld zou inluiden. Eisinga wilde met zijn model laten zien dat zo’n stand volkomen ongevaarlijk en gewoon te berekenen was. Dat het paneel aan zijn plafond daarna nooit meer is gestopt, kon hij toen nog niet weten.

Zijn planetarium loopt tot op de dag van vandaag door, waarmee het het oudste nog werkende planetarium ter wereld is. Sinds 2023 staat het bovendien op de UNESCO-lijst van werelderfgoed, en dat is de moeite van een dagje Franeker meer dan waard. Wie na een middag draaien aan het eigen tellurium het grote voorbeeld wil zien, is daar op zijn plek. Meer info vind je op de site van het Koninklijk Eise Eisinga Planetarium en bij Werelderfgoed Nederland.

Zelf draaien aan een tellurium

Dat is meteen de mooie gedachte achter dit model: driehonderd jaar geleden was het een instrument voor graven en hoogleraren, nu leg je een kind ermee uit waarom het in december vroeg donker wordt. En ondertussen blijft het ook zonder lesdoel gewoon leuk: knop omdraaien, zon aan, en kijken.

Welke vraag over de zon, de aarde of de maan kreeg jij ooit te beantwoorden en bleek toen lastiger dan je dacht? Laat het weten in een reactie.

En wie zelf wil beginnen met draaien: de Levenhuk LabZZ Tellurium staat klaar in onze  webshop, en wie het ruimte-thema wil uitbreiden, combineert hem mooi met de 3D kaart Zon-Aarde-Maan uit ons Space-assortiment. Of een van onze andere 3D kaarten over het heelal en ons zonnestelsel.

En loop je al een tijdje rond om actief gaan sterrenkijken? Wij hebben alle ins en outs over beginnen met de telescoop voor jou op een rijtje gezet.

Heb je een verrekijker in huis? Daar kun je ook heel leuk mee sterrenkijken