Peter Wohlleben – Het verborgen leven van bomen

In deze blogpost een bespreking van het fascinerende boek over het verborgen leven van bomen geschreven door de Duitse boswachter Peter Wohlleben.

Ik heb het nodige wantrouwen als het gaat om metafysische verschijnselen. De wereld zit vol pseudowetenschap en claims die niet of maar deels waar zijn. Ik probeer de dingen om mij heen rationeel te benaderen, al lukt mij dat – moet ik ook eerlijk zeggen – ook niet altijd. Toen ik in bezit kwam van Peter Wohlleben’s boek, Het verborgen leven van bomen, bekroop mij dan ook direct een gevoel van scepsis. Maar ook een gevoel van nieuwsgierigheid. Bij het leven van dieren en mensen kan ik mij wel iets voorstellen. We weten steeds meer over gevoelens en ervaringen van dieren. Die soms verder lijken te gaan dan wij mensen altijd dachten. De Nederlandse onderzoeker Frans de Waal ontdekte dat primaten ook iets van altruïsme kennen. Een eigenschap dat enige tijd geleden alleen aan mensen was voorbehouden.

Ik ben een kind van de Veluwe en heb in mijn hele leven al heel wat uren tussen de bomen doorgebracht. Een boom is een vanzelfsprekendheid in het bos. Samen vormen ze het boslandschap, waar ik veel van hou. Maar ik heb nooit echt stilgestaan bij de levensvorm die bomen zijn. Hebben bomen iets van bewustzijn? Zijn het individuen? Voelen ze iets als we ze omzagen? Welke mechanismen zorgen ervoor dat bomen zich gedurende de evolutie aangepast hebben aan de omstandigheden waarbinnen ze groeien?

Bomen leven, dat is duidelijk; ze worden geboren, groeien, planten zich voort en sterven. Net als alle andere organismen. Een visie op bomen die verder gaat dan een instrumentele benadering wordt snel gezien als zweverig. Bomen zijn nuttig om hun houtproductie of als een object in de tuin of park. Prinses Irene wordt door haar boek ‘Dialoog met de Natuur’ en de interviews die ze naar aanleiding van het boek gaf, volledig onterecht geframed als softe bomenknuffelaar. Ondanks dat het meer dan twintig jaar geleden is, is dit nog de eerste associatie die veel mensen met haar hebben.

Het is dus oppassen geblazen als je je op het terrein van de bomenknuffelaar begeeft. Peter Wohlleben doet dit echter zonder enige schroom en met grote passie en liefde voor bomen. In 37 korte en prima leesbare hoofdstukken beschrijft hij in Het verborgen leven van bomen het hele leven van een boom en schuwt daarbij de analogie met het leven van ons mensen niet. Het gaat dus over liefde, vriendschappen en sociaal leven, opvoeding, lerend vermogen, communicatie en gevoel van tijd en pijn. Bovendien worden we op een speelse manier meegenomen in alle aspecten van het complexe bestaan van bomen. Hoe werkt de fotosynthese waardoor bomen groeien? Hoe zit het met de waterhuishouding? Wat gebeurt er in de herfst en winter met de bomen? Op al deze vragen (en nog veel meer) geeft Wohlleben een antwoord.

Peter Wohlleben maakt ons duidelijk dat de wijze waarop wij met bomen en het bos om gaan tegennatuurlijk is. In het hoofdstuk ‘Straatkinderen’ schetst hij een beeld van de solitaire bomen langs onze straten en in onze parken. Ze leiden een zwaar en eenzaam bestaan. Het gemis aan ‘familie’ breekt ze uiteindelijk op. De groei en de gezondheid van deze ‘straatkinderen’ is aanzienlijk minder dan die van soortgenoten die wel in een bos met soortgenoten opgroeien.

Het verborgen leven van bomen is een groot pleidooi om in het beheer van de bossen weer terug te gaan naar zoals de natuur het bedoeld heeft. Het oerbos is in Nederland al helemaal verdwenen. Verder in Europa ook grotendeels; nog wat plukken in Polen en Wit Rusland en nog wat grote natuurlijke bossen in Scandinavië. Dat kan ook anders. In Duitsland zijn al enkele gemeenten die heel anders zijn gaan denken over de houtvesterij.

Peter Wohlleben brengt dit in zijn woonplaats Hümmel in Duitsland (Eiffel) in praktijk. Hij is daar aangesteld als gemeentelijke houtvester. In ‘zijn’ beukenbos wordt het bosbeheer op een veel natuurlijker wijze vorm gegeven. Op den duur levert dat een veel gezonder en robuuster bos op. Het is wel een kwestie van tijd. Als we nu besluiten anders om te gaan (lees: natuurlijker) met ons bos, dan duurt het nog honderden jaren voordat er weer bossen zijn die lijken op de oerbossen uit het verleden.

Een bekend beeld op de Veluwe. Hier in ’t Sysselt in Ede. De beuken keurig in lijn langs het pad en de naaldbomen netjes op een perceeltje er naast. Gelukkig is de afgelopen decennia het bosbeheer in Nederland ook sterk ten goede veranderd. Zo blijven omgewaaide bomen tegenwoordig meestal gewoon liggen als voedselbron voor een veelheid aan organismen zoals insecten en zwammen.

Heel leuk en informatief zijn de vele weetjes en feiten uit het Het verborgen leven van bomen. Voor mij vaak een eye-opener.
Een korte opsomming:

• Een boom van 120 jaar is naar menselijke maatstaven net uit de schoolbanken.
• In de moderne bosbouw worden bomen op een leeftijd van 80 – 120 jaar gekapt
• Op de toendra kan een dwergboom van 20 centimeter meer dan 100 jaar oud zijn.
• Een beuk van 400 jaar geeft in zijn leven 60x vrucht en van die 1,8 miljoen beukennootjes groeit er slechts eentje uit tot een volgroeide boom.
• Populieren produceren jaarlijks tot 26 miljoen zaadjes, met ook maar één winnaar per bomenleven.
• Een beetje boom heeft 1200 vierkante meter bladoppervlakte ter beschikking voor fotosynthese
• Een volwassen beuk kan per dag meer dan 500 liter water door zijn takken jagen, en als dat kan doet hij dat ook
• Dit watertransport doet de beuk met een waterleiding van amper 0,5 mm doorsnee. Naaldbomen doen het met nog minder en komen op 0,2 mm.
• Een beetje storm rukt met een kracht van 200.000 kilo aan de takken van een boom

Dit zijn de Wodanseiken van Wolfheze. Het zijn de bekendste bomen van Nederland. Zij zijn waarschijnlijk tussen 450 en 600 jaar oud. Het zijn voorbeelden van hoe lang een leven van een boom eigenlijk duurt en hoe weinig bomen de kans krijgen om echt oud te worden.

Samenvatting

Het verborgen leven van bomen is een ‘must’ voor iedere natuurliefhebber. Het gaat niet alleen over het verborgen leven van bomen dat ons grotendeels ontgaat omdat het allemaal zo traag gaat. Ook de minder verborgen kanten van de boom komen aan bod. Na lezing weet je precies hoe het er aan toe gaat in en om een boom.

Meer respect voor bomen!

Meer over bomen?

Het boek kun je direct bij de uitgever bestellen (niet meer leverbaar).
Bomen herkennen onderweg doe je met de ANWB gids Welke boom is dat? (€ 17,50) of het zakgidsje Welke boom is dat? (€ 6,99) van Fontaine Uitgevers.